Blog SportsWebinar > Nowinki > Zakwaszenie żołądka – fakt czy mit?

Zakwaszenie żołądka – fakt czy mit?

Żołądek jest narządem pełniącym szereg istotnych funkcji w organizmie człowieka. W żołądku odbywa się magazynowanie pokarmu, następuje przygotowanie treści pokarmowej do trawienia oraz wchłaniania w dalszych odcinkach przewodu pokarmowego, zachodzi proces wstępnego trawienia białek, a także wchłanianie wybranych substancji rozpuszczalnych w wodzie i tłuszczach.

Kwasowe środowisko w żołądku

Podstawową wydzieliną komórek błony śluzowej żołądka jest sok żołądkowy, którego głównym składnikiem jest kwas solny (HCl) nadający środowisku żołądkowemu charakter kwasowy. Niskie pH soku żołądkowego podyktowane jest wysokim stężeniem jonów wodorowych (H+), których wydzielanie umożliwia obecność pompy protonowej ATP-azy H+/K+. Środowisko kwasowe żołądka pełni funkcje bakteriobójcze oraz umożliwia aktywację pepsynogenu do pepsyny – głównego enzymu proteolitycznego. Pobudzanie do wydzielania HCl zachodzi przez trzy fizjologiczne czynniki: gastrynę, acetylocholinę oraz histaminę.
Kwas solny jednak, choć bez wątpienia niezbędny dla zachowania prawidłowych funkcji trawiennych, jest również związany z występowaniem szeregu objawów żołądkowo-jelitowych tj. zgaga, nudności, czy kwaśne odbijania. Medycyna akademicka powyższe zaburzenia wiąże najczęściej ze wzmożonym wydzielaniem HCl (tzw. nadkwasotą), zaś środowiska alternatywne zagorzale upatrują winy w zjawisku kompletnie przeciwnym, określanym mianem niedokwasoty.

Niedokwasota czy nadkwasota?

Niedokwasota żołądka powszechnie określana jako niedostateczne wydzielanie kwasu żołądkowego i/lub zbyt wysokie jego pH, w literaturze występuje pod mianem achlorhydrii (całkowity brak wydzielania HCl) lub hipochlorhydrii. W jej przebiegu mogą występować: bóle brzucha, utrata masy ciała, zgaga, biegunka, zaparcia, wzdęcia, czy dość charakterystyczne – nadmierne uczucie pełności poposiłkowej. U osób z achlorhydrią występuje zwiększone ryzyko niedoborów pokarmowych oraz rozwinięcia metaplazji jelitowej. Co więcej, z powodu podwyższonego pH dochodzi do upośledzenia czynności dezynfekujących żywności, co może zwiększać ryzyko infekcji przewodu pokarmowego, a także rozwoju zespołu przerostu flory bakteryjnej w jelicie cienkim (SIBO). Istnieją także pewne powiązania między niedokwasotą, a kamicą żółciową, astmą, czy alergiami.
Nadkwasota z kolei definiowana jest jako nadmierna, przedłużająca się produkcja kwasu solnego. Co jednak interesujące, nadkwasota jest znacznie słabiej opisaną patologią w literaturze niż niedokwasota. Duża część występujących w jej przypadku objawów jest bliźniacza do niedokwasoty. Spodziewać się możemy przede wszystkim zgagi, kwaśnego odbijania, bólów brzucha, niekiedy biegunek. Dość specyficznym jednak objawem, który będzie odróżniał nadkwasotę od niedokwasoty jest bardzo częste występowanie w tym przypadku choroby wrzodowej.

Przyczyny zaburzeń kwasowości żołądka

Lista czynników predysponujących do rozwoju niedokwasoty jest dość długa. W zależności od przyczyny, stan ten może być odwracalny bądź nieodwracalny. Za najczęściej występujące oraz najbardziej charakterystyczne zjawiska prowadzące do hipo-/achlorhydrii uznaje się: zanikowe zapalenie błony śluzowej żołądka/choroba Addisona-Biermera, stosowanie leków zmniejszających wydzielanie żołądkowe oraz infekcję H.pylori. Wśród pozostałych przyczyn wymienia się: niedoczynność tarczycy oraz nadnerczy, dysfunkcję nerwu błędnego/wagotomię, skrajne niedobory pokarmowe, starzenie się, przewlekły stres, zabiegi chirurgiczne w obrębie żołądka, rzadkie guzy neuroendokrynne, nowotwory żołądka, a także zespół Sjorgrena oraz inne choroby autoimmunologiczne.
Z kolei wśród głównych przyczyn wzmożonej produkcji HCl (nadkwasoty) wymienia się: zespół Zollingera-Ellisona/gastrinoma, infekcję Helicobacter pylori, chorobę wrzodową dwunastnicy, nagłe
odstawienie leków zmniejszających wydzielanie żołądkowe, mastocytozę, niektóre leki oraz palenie papierosów.
Co warto zauważyć, w obydwu przypadkach wymienione zostały te same czynniki etiologiczne. Infekcja H.pylori w zależności od fazy zakażenia oraz miejsca kolonizacji bakterii może zarówno ograniczyć produkcję HCl, jak i przyczynić się do zwiększenia jego wydzielania skutkując zwiększonym wydzielaniem gastryny oraz pojawieniem się wrzodów dwunastnicy. Również przyjmowanie leków zmniejszających wydzielanie kwasu solnego (tj. inhibitory pompy protonowej – IPP, czy antagoniści receptora H2) może mieć działanie dwukierunkowe. Po pierwsze, oczywistym jest, że w czasie przyjmowania w.w. leków dojdzie do ograniczenia wydzielania HCl oraz zmniejszenia kwasowości żołądka. Z kolei nagłe odstawienie tych leków po dłuższym czasie przyjmowania może doprowadzić do tzw. efektu „z odbicia”, a więc istotnie wzmożonego wydzielania HCl. W związku z tym, sugeruje się powolne odstawianie leków zobojętniających środowisko żołądkowe (np. przez pierwsze 2 tygodnie stosowanie dawki leku co 2-gi dzień i przez następne 2 tygodnie stosowanie dawki leku co 4-ty dzień).

Diagnostyka kwasowości żołądka. Domowy test z sodą oczyszczoną?

Kwestia diagnostyki wydzielania żołądkowego jest tematem bardzo często poruszanym na przeróżnych grupach dyskusyjnych, zwłaszcza w kontekście wykrywania niedokwasoty. Niestety, jeżeli mamy rozmawiać o rzetelnych metodach pomiaru kwasu żołądkowego, są to głównie metody inwazyjne, niewygodne, bardzo czasochłonne i często posiadają szereg ograniczeń [1]. Testy te opierają się na aspiracji kwasu żołądkowego (złoty standard), metodach endoskopowych, czy też na bezpośrednich pomiarach pH (pHmetria, kapsułka Bravo). W literaturze wymienia się także szereg metod nieinwazyjnych opierających się na analizie wybranych parametrów w moczu, krwi oraz oddechu. Nie mniej, większość powyższych metod nie jest powszechnie wykorzystywana w diagnostyce i znajduje zastosowanie głównie w badaniach eksperymentalnych. Występowanie achlorhydrii pośrednio może sugerować niski poziom pepsynogenu i/lub zwiększone stężenie gastryny w surowicy, jednak wysokie stężenia drugiego z parametrów obserwuje się również w przebiegu zespołu Zollingera-Ellisona. Co również warto zauważyć, wbrew powszechnemu wyobrażeniu, pojedyncze pobranie próbki soku żołądkowego lub pojedynczy pomiar pH nie ma istotnej wartości diagnostycznej.
Bardzo popularny w ostatnich latach stał się również „test zakwaszenia żołądka z sodą oczyszczoną”. Polega on na wypiciu szklanki wody z 1/2-1 łyżeczką sody oczyszczonej na czczo i mierzeniu czasu jaki upłynie od momentu wypicia do wystąpienia charakterystycznego beknięcia (soda wchodzi w reakcję z HCl, czego skutkiem jest produkcja dwutlenku węgla). Test posiada rzekome zakresy norm, które sugerują, że im późniejszy czas wystąpienia odbicia, tym poważniejszy problem z niedokwasotą. Jak to zazwyczaj bywa w przypadku domowych metod diagnostycznych, test ten nigdy został oceniony w badaniach klinicznych, zaś na sam efekt odbicia wpływa tyle zmiennych, że powyższy sposób nie może być jakkolwiek wykorzystany do oceny wydzielania żołądkowego.

Postępowanie przy zaburzonym wydzielaniu soku żołądkowego

Zarówno w przypadku nad- jak i niedokwasoty nie ma ustalonego schematu leczenia. Postępowanie zależy od przyczyny występowania zaburzenia, w miarę możliwości jej likwidacji oraz leczeniu powstałych powikłań. Przykładowo, w przypadku obecności H.pylori dąży się do eradykacji bakterii, zaś w przypadku zespołu Zollingera-Ellisona wskazane jest – w miarę możliwości – usunięcie guza. Należy pamiętać o częstym występowaniu niedoborów pokarmowych oraz ich uzupełnianiu w przypadku achlorhydrii (zwłaszcza witaminy B12 w przebiegu zanikowego zapalenia błony śluzowej żołądka). Jeśli achlorhydria jest wynikiem przewlekłego stosowania IPP, należy rozważyć próbę zmniejszenia dawki lub całkowitego ich wycofania – jeśli nie ma ku temu przeciwwskazań.
Całkiem powszechne jest również podejmowanie próby ponownego zakwaszenia żołądka przy użyciu różnego rodzaju gorzkich/kwaśnych ziół, czy też suplementów dostarczających kwas solny tj. chlorowodorek betainy (betaina HCl). Faktycznie, w jednym z badań wykazano, że betaina HCl może skutecznie obniżać pH żołądka w przypadku niedokwasoty indukowanej rabeprazolem (lek z grupy IPP) [2]. Chociaż brakuje danych które wspierałyby wykorzystanie tego środka w innych przypadkach, doświadczenia empiryczne pacjentów często wydają się być pozytywnie zaskakujące. Nie mniej, należy być szczególnie ostrożnym ze stosowaniem betainy HCl oraz podobnych środków u osób z zapaleniem błony śluzowej żołądka, gdyż ich wprowadzenie może dodatkowo nasilić dolegliwości oraz przebieg choroby.
Zarówno w przypadku niedokwasoty jak i nadkwasoty wskazana jest dieta lekkostrawna, w drugim przypadku pomocne niekiedy bywa ograniczenie spożywania produktów tzw. wzmagających wydzielanie soku żołądkowego. Najważniejsza jest jednak indywidualna reakcja na pokarmy, produkty nie wywołujące dolegliwości nie powinny być z zasady eliminowane. W objawowym leczeniu nadkwasoty znajdują zastosowanie wcześniej wspomniane leki ograniczające wydzielanie HCl.

Podsumowując, zarówno niedostateczne wydzielanie kwasu solnego, jak i wzmożona jego produkcja jest stanem patologicznym skutkującym szeregiem nieprzyjemnych objawów oraz w dłuższej perspektywie prowadzącym do wielu powikłań. Choć brakuje danych do takiego stwierdzenia, wydaje się, że stan związany z obniżoną produkcją HCl może być bardziej powszechny od nadkwasoty. Duże podobieństwo w obrazie klinicznym obydwu tych stanów chorobowych powoduje, że często ciężko jest określić z którym z nich faktycznie mamy do czynienia – i czy w ogóle mamy, bo należy pamiętać, że objawy takie jak zgaga oraz inne objawy dyspeptyczne mogą występować również przy prawidłowo zachowanej produkcji kwasu żołądkowego.

Literatura:
Fatima R, Aziz M. Achlorhydria. [Updated 2019 Jun 12]. In: StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2020 Jan-. Available from: https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK507793/
[1] Ghosh, T., Lewis, D.I., Axon, A.T.R. and Everett, S.M. (2011), Review article: methods of measuring gastric acid secretion. Alimentary Pharmacology & Therapeutics, 33: 768-781. doi:10.1111/j.13652036.2010.04573.x [2] Yago, Marc R et al. “Gastric reacidification with betaine HCl in healthy volunteers with rabeprazole-induced hypochlorhydria.” Molecular pharmaceutics vol. 10,11 (2013): 4032-7. doi:10.1021/mp4003738

Dodaj komentarz